Hormoonverstoorders en de mogelijke effecten

Van meer dan 1800 chemicaliën gebruikt in materialen om voedsel op te slaan, te bereiden, te verpakken en te serveren is bekend dat ze met voedsel in contact komen. Veel van deze chemicaliën hebben eigenschappen waar bezorgdheid over is en anderen zijn nooit getest op hun toxiciteit. Er is steeds meer wetenschappelijk bewijs dat blootstelling aan onder andere hormoonverstoorders via voedsel, verpakkingen en kookmaterialen negatieve effecten kan hebben op de gezondheid van kinderen, met name tijdens hun vroege ontwikkeling. Baby’s en jonge kinderen zijn bijzonder kwetsbaar voor o.a. hormoonverstoorders vanwege verschillende biologische- en ontwikkelingskenmerken die hen in een andere positie plaatst dan volwassenen. Ze ondergaan in hun vroege levensjaren een periode van extreem snelle groei en ontwikkeling, waarbij hun organen, hersenen en hormoonstelsel zich nog in een kwetsbare fase bevinden. Hormoonverstoorders kunnen de normale werking van dit ontwikkelingsproces verstoren, wat kan leiden tot langetermijneffecten zoals ontwikkelingsstoornissen, gedragsproblemen en verstoring van de voortplantingsgezondheid.

Wat kun je zelf doen voor je kleintje om inname van nare stoffen zoveel mogelijk te beperken?

Dit begint bij het inkopen, bereiden en bewaren van voeding in duurzame materialen zonder nare stoffen. Kijk eens kritisch naar de materialen die je gebruikt om voedsel te bereiden en te bewaren, ook voor jezelf. Hieronder een lijstje waar je aan zou kunnen denken:

• Allereerst natuurlijk de babyflessen. Hier is veel onderzoek naar gedaan en drinken uit glas is sowieso een betere keuze dan drinken uit plastic, lees er hier meer over. 
• Koop zoveel mogelijk verse en onverpakte voeding, indien mogelijk neem je eigen verpakkingen mee. Er zijn tegenwoordig al veel mogelijkheden om je eigen verpakking te laten vullen of in bulk te kopen. Koop je nootjes op de markt; vraag of ze het in je eigen meegebrachte verpakking doen.
• Vermijd zoveel mogelijk voedsel uit blik want de coating daarvan bevat bpa. Schadelijke stoffen lekken makkelijker in vloeistoffen en vetrijke voedingsmiddelen.
• Je blender of mixer; is deze van plastic, zoja check het plastic of kies voor een
  glazen kom.
• Check je snijplanken: de beste snijplank. Met hout en glas zit je altijd goed. 
• Drinkbekers: een recent onderzoek in opdracht van Stichting Tegengif gaf aan dat
  veel drinkbekers de schadelijke weekmaker DIBP te bevatten. Kies liever voor glas of RVS.
• Bestek en borden: het bordje en bestek van je kleintje gebruik je iedere dag. Denk
  eens aan materialen zoals RVS, emaille en kokosnoot of hout voor je bordjes.
  Deze materialen zijn veilig, sterk, milieuvriendelijk en bovendien ook nog eens goed schoon te maken. Een kinderbestek van RVS is een goede keuze.
• Materiaal om eten in te bewaren of op te warmen; vermijd plastic zoveel mogelijk.

Hormoonverstoorders in verpakkingen en kookmateriaal

• Bisfenol A of afgekort BPA is een chemische stof die vaak wordt aangetroffen in plastic en voedselverpakkingen, zoals blikjes en plastic flessen. Gelukkig zijn inmiddels de regels strenger geworden voor gebruik van BPA in verpakkingen voor voedsel. Zo is het niet meer te vinden in baby- en kinderproducten voor eten en drinken (dat was heel lang wel het geval!). Sinds 2011 is het verboden in babyflessen en sinds 2018 in drinkbekers en verpakkingen van voedsel bestemd voor baby’s en peuters tot 3 jaar. Sinds januari 2025 geldt een verbod vanuit de Europese Unie op het gebruik van Bisfenol A (BPA) in verpakkingsmaterialen van voedsel, zoals in (herbruikbare) plastic flessen en blikjes. Er geldt een overgangsperiode van 18 maanden. Dat betekent dat gedurende deze periode producten die aan de eerdere regelgeving voldeden nog in omloop kunnen zijn. 
• BPS (Bisfenol S) is een chemische stof die veel lijkt op BPA en werd of wordt vaak ingezet als vervanger van BPA. De wet geeft voor materialen die in contact komen met voedsel aan hoeveel BPS er maximaal mag vrijkomen. In de EU zijn wel veranderingen gaande om alle bisfenolen die hormoonverstorend kunnen werken, te verbannen uit materialen voor verpakking, maar ja…….geregeld is het nog niet helaas. Sowieso is het zoveel mogelijk vermijden van plastic aan te raden of kies voor de veilige opties.
• Ftalaten worden vaak gebruikt in plastic om flexibiliteit te geven, maar ze kunnen hormoonverstorend werken. 
• Perfluoralkylstoffen (PFAS) worden vaak gebruikt in waterafstotende en vetbestendige coatings, bijvoorbeeld op verpakkingen van fastfood. Deze stoffen zijn persistent in het milieu en kunnen zich ophopen in het lichaam. 
• Teflon is een coating die vaak wordt gebruikt voor antiaanbakpannen. Hoewel het product zelf niet direct schadelijk is, kan het, wanneer het wordt beschadigd, stoffen zoals PFOS vrijgeven, die de gezondheid kunnen schaden. 

Samengevat, kun je stoffen zoals Bisfenol A (BPA), Bisfenol S (BPS), ftalaten, PFAS en PFOS het beste vermijden bij contact met voeding.

Het effect van hormoonverstoorders en andere nare stoffen op de ontwikkeling van je kindje

De vroege kinderjaren zijn de fundamenten voor de rest van het leven, vroegtijdige blootstelling aan hormoonverstoorders kan zich manifesteren als chronische gezondheidsproblemen op latere leeftijd. De belangrijkste effecten op een rijtje: 

• Neurologische ontwikkeling: Het brein van een baby groeit en ontwikkelt zich snel, hormoonverstoorders kunnen de hersenontwikkeling beïnvloeden, wat kan resulteren in leer- en gedragsproblemen (Bron: Lancet Diabetes & Endocrinology, 2016).
• Kleinere lichaamsomvang: Kinderen hebben een veel kleiner lichaamsgewicht dan volwassenen, waardoor de concentratie van schadelijke stoffen in hun lichaam relatief hoger is. Dit betekent dat zelfs een lagere dosis van een schadelijke stof een grotere impact kan hebben.
• Snellere stofwisseling: Kinderen metaboliseren stoffen sneller dan volwassenen, wat betekent dat ze ook sneller schadelijke stoffen opnemen en afbreken. Deze verhoogde metabolische activiteit kan ervoor zorgen dat toxines sneller in hun systeem komen, vooral als het gaat om stoffen die hormonen nabootsen of verstoren.
• Immatuur immuunsysteem: Het immuunsysteem van jonge kinderen is nog in ontwikkeling en is daarom minder effectief in het verdedigen tegen schadelijke stoffen, zoals chemische stoffen en vervuilende stoffen in het milieu. Dit maakt hen kwetsbaarder voor de effecten van blootstelling aan toxines, die hun gezondheid kunnen ondermijnen en het risico op infecties kunnen verhogen.
• Hormonale gevoeligheid: Baby’s en jonge kinderen hebben een veel lager niveau van bepaalde hormonen zoals geslachtshormonen en schildklierhormonen, maar deze hormonen spelen wel een cruciale rol in de ontwikkeling van hun organen en systemen. Hormoonverstoorders kunnen de werking van deze hormonen verstoren, wat gevolgen kan hebben voor de groei, ontwikkeling en voortplanting op lange termijn. Residuen van pesticiden in voedsel kunnen hormoonverstorende effecten hebben volgens een studie gepubliceerd in Environmental Health Perspectives (2014). Blootstelling aan pesticiden in de vroege ontwikkeling van kinderen kan de kans op het ontwikkelen van aandoeningen zoals ADHD, autisme en andere ontwikkelingsstoornissen vergroten.
• Blootstelling in de baarmoeder:  De kwetsbaarheid van kinderen begint al vóór de geboorte. Blootstelling van de foetus aan hormoonverstoorders kan de hormonale balans verstoren, met mogelijk blijvende gevolgen voor de gezondheid van het kind, zoals een verhoogd risico op kanker, reproductieve aandoeningen of endocriene ziekten. Er is steeds meer bewijs dat blootstelling aan hormoonverstorende stoffen tijdens de zwangerschap kan leiden tot langetermijneffecten bij kinderen. Deze studie uit 2016, gepubliceerd in Environmental Health Perspectives, getiteld “Prenatal exposure to endocrine-disrupting chemicals and birth weight: A prospective cohort study” onderzoekt de effecten van prenatale blootstelling aan hormoonverstorende stoffen op het geboortegewicht, wat een indicator kan zijn voor latere gezondheidsproblemen zoals obesitas en metabole aandoeningen. 
• Inname via verschillende routes: Kinderen nemen stoffen op via meerdere routes die volwassenen minder gebruiken. Ze stoppen vaak voorwerpen in hun mond, zoals speelgoed of voorwerpen die besmet kunnen zijn met schadelijke stoffen. Daarnaast eten ze soms minder gevarieerd en soms ook meer bewerkte voedingsmiddelen (denk aan producten speciaal voor kinderen in de markt gezet), wat kan bijdragen aan een verhoogde inname van chemische stoffen uit voedselverpakkingen of -additieven.

Het is duidelijk dat hormoonverstoorders, die aanwezig kunnen zijn in voedsel, verpakkingen en kookmaterialen, potentieel negatieve effecten kunnen hebben op de gezondheid van jonge kinderen. De vroege blootstelling aan deze stoffen kan de ontwikkeling van hun hormoonstelsel, hersenen en immuunsysteem verstoren, met mogelijk blijvende gevolgen. Door kritisch te zijn in keuzes van materialen gebruikt in en voor verpakkingen en kookmaterialen, kun je de blootstelling aan deze stoffen zoveel mogelijk minimaliseren. Kortom, kijk waar je een duurzame switch kunt maken vrij van nare stoffen! 

Tip! Wil je meer lezen over dit onderwerp, kijk dan ook eens in onze Blog Categorie “Eten”. Hier vind je veel blogs die we over dit onderwerp hebben geschreven.

Dit blog is onderdeel van de blogserie “Een gezonde start voor je kindje” waarin we onderwerpen bespreken die te maken hebben met duurzaam en gezond opgroeien. In deze reeks hebben we nog meer interessante blogs voor je. Je vindt ze hier .

Het bericht Voedsel bereiden en bewaren voor je kleintje: duurzame materialen zonder hormoonverstoorders en andere nare stoffen verscheen eerst op Green Jump's blog.

Wat is zero waste?

Zero waste betekent letterlijk “geen afval”. In de praktijk draait het om het minimaliseren van afval dat je naar de vuilnisbak of prullenbak brengt, met als doel zo weinig mogelijk bij te dragen aan de afvalberg. Het is een manier van leven waarbij hergebruik, repareren, recyclen en consuminderen centraal staan. En dat hoeft helemaal niet ingewikkeld te zijn.

Waarom zero waste?

Onze afvalproductie heeft een grote impact op het milieu. Denk aan de plastic soep in de oceanen, microplastics in onze voedselketen en de uitstoot die vrijkomt bij het verbranden van restafval. Door minder weg te gooien, zorgen we voor minder belasting van de aarde. Bovendien draagt het bij aan een gezonder leefmilieu voor jezelf en toekomstige generaties.

Kleine veranderingen, groot effect

Zero waste begint niet met alles in één keer omgooien. Het begint met kijken naar wat je nu al doet, en wat je anders zou kunnen aanpakken. Hier zijn een paar laagdrempelige voorbeelden:

1. Kies herbruikbaar: gebruik een RVS of glazen drinkfles in plaats van plastic wegwerpflessen. Een broodtrommel of bento box vervangt de plastic zakjes. Wasbare wattenschijfjes, luiers en schoonmaakdoekjes zijn fijne alternatieven voor wegwerpvarianten. Een biologisch katoenen doekje in een doosje of zakje voor je kleintje als toetenpoetser, werkt net zo goed als de wegwerpdoekjes en is stukken duurzamer en ook zonder nare stoffen.

2. Neem je eigen tas en bakjes mee: zeg nee tegen plastic tasjes en neem altijd een opvouwbare boodschappentas mee. Ga je naar de markt of de bakker? Vraag of je je brood of kaas in je eigen zakje of bakje mag meenemen. Dat kan vaker dan je denkt.

3. Verspil minder: voorkom voedselverspilling door te plannen wat je eet, restjes te bewaren en slim te koken met wat je nog in huis hebt. Ook restjes invriezen in herbruikbare siliconen zakjes kan veel schelen. Of probeer eens bijenwasdoeken of herbruikbare zakjes in plaats van plastic of aluminiumfolie om je eten in te bewaren. 

4. Kies voor verpakkingsvrije of navulbare producten: steeds meer winkels bieden shampoo, zeep, wasmiddel en schoonmaakmiddelen aan in vaste vorm of navulbare verpakkingen. Daarmee bespaar je heel wat plastic flessen per jaar.

5. Denk circulair: wat je niet meer nodig hebt, kan misschien nog van waarde zijn voor een ander. Ruil, doneer of verkoop spullen voordat je ze weggooit. En kijk bij aanschaf ook eerst of iets tweedehands te vinden is.

Perfect hoeft niet

Zero waste gaat niet over alles goed doen, maar over bewuste keuzes maken. Ook al kun je niet alles zelf maken of verpakkingsvrij kopen, elk stapje telt. Het gaat om minder verspillen, duurzamer omgaan met wat we hebben en genieten van eenvoud.

Bij Green Jump geloven we dat gezond leven hand in hand gaat met zorg voor de wereld om ons heen. Met duurzame, veilige en herbruikbare producten maken we het makkelijker om stap voor stap minder afval te produceren — zonder in te leveren op comfort of gemak.

Wil je beginnen met zero waste? Kies één ding dat voor jou haalbaar voelt. Misschien start je met een eigen waterfles, of vervang je je plastic tandenborstel door een bamboe variant. Elk begin is waardevol.

Het bericht Zero waste leven: kleine stappen met een groot verschil verscheen eerst op Green Jump's blog.

Met de wereldwijde toename van micro- en nanoplastics (MNP’s) in het milieu groeit de bezorgdheid over menselijke blootstelling en de mogelijke gezondheidsgevolgen. Het artikel “Bioaccumulation of microplastics in decedent human brains”, gepubliceerd in Nature Medicine, beschrijft het onderzoek naar de aanwezigheid en ophoping van microplastics in menselijke hersenen. Volgens dit onderzoek van de Universiteit van New Mexico is de concentratie van microplastics in hersenweefsel aanzienlijk toegenomen in recente jaren. 

De belangrijkste bevindingen in het onderzoek waren: 

• Detectie van microplastics in hersenweefsel: Het onderzoek bevestigt de aanwezigheid van microplastics in de hersenen van overledenen die onderzocht zijn. Dit toont aan, dat deze microplastic deeltjes de bloed-hersenbarrière kunnen passeren.
• Variatie in concentraties: Er werden verschillen gevonden in concentraties en soorten microplastics tussen individuen. Dit wekt de suggestie dat blootstelling en stapeling van microplastics in het menselijk lichaam variëren op basis van omgevingsfactoren en persoonlijke gewoonten.
• Mogelijke gezondheidsrisico’s: Hoewel het onderzoek de aanwezigheid van microplastics in hersenweefsel bevestigt, zijn de exacte effecten op onze gezondheid nog onduidelijk. Er is verder onderzoek nodig om de potentiële effecten op neurologische functies en onze algemene gezondheid te bepalen.

Tegen de Volkskrant zei Matthew Campen, die meewerkte aan het onderzoek, dat een volledig mensenbrein in potentie enkele grammen microplastics bevat, wat volgens hem neerkomt op “het equivalent van een plastic lepel.” Bij het onderzoek werd hersenweefsel van mensen die tussen 2016 en 2024 zijn overleden onderzocht. In de hersenen van de mensen die in 2024 overleden, werd tot 50 procent meer microplastics gevonden dan bij mensen die eerder overleden waren. Het meest aangetroffen microplastic in het onderzoek was polyethyleen, voornamelijk aanwezig in plastic zakken en verpakkingsmateriaal. 

Schadelijkheid van microplastics 

Helaas is nog niet bekend hoe schadelijk microplastics zijn voor het menselijke lichaam. In het laboratorium is wel aangetoond dat ze schade aan menselijke cellen kunnen veroorzaken. In een studie van Journal of Hazardous Materials ontdekten wetenschappers dat specifieke soorten schade als celdood, allergische reacties en schade aan celwanden, werden veroorzaakt door de hoeveelheid microplastics die je als mens binnenkrijgt en dan hoofdzakelijk via je voeding. Dit komt doordat de microplastic deeltjes zich kunnen nestelen in het weefsel en ontstekingen kunnen veroorzaken.

Het onderzoek naar microplastics in hersenweefsel van de Universiteit van New Mexico levert het eerste directe bewijs van de ophoping van microplastics in het menselijk brein. De bevindingen laten de noodzaak zien van verder onderzoek naar bronnen van blootstelling, mechanismen van opname en de mogelijke gezondheidsrisico’s die gepaard gaan met de aanwezigheid van microplastics in vitale organen. Een lichtpuntje is er gelukkig wel. Er werd namelijk vastgesteld door de wetenschappers dat lever en nieren in staat zijn om plastic uit het lichaam te verwijderen. Of dit echter ook voor de hersenen geldt, is nog niet bekend. 

We schreven al een aantal blogs over microplastic. Zo is het gevonden in de menselijke placenta en testikels en in de ontlasting van baby’s. 

Wil je meer weten over hoe je plastics en microplastics zoveel mogelijk kunt vermijden? Dit lees je in een eerder blog “Microplastics en het effect op ons lichaam”. 

Het bericht Microplastics ter grootte van een lepel in je hersenen!? verscheen eerst op Green Jump's blog.

Waar belanden deze microplastics? 

Misschien heb je je weleens afgevraagd wat er eigenlijk in huisstof zit. Het resultaat kan schokkend zijn: ons huisstof bestaat voor een groot deel uit microplastics afkomstig van synthetische materialen. En dit komt uit veel verschillende bronnen, zoals je hierboven hebt kunnen lezen. Elke dag komen er kleine hoeveelheden plastic vrij in de lucht of door slijtage.

Waarom zijn microplastics zo schadelijk?

Microplastics zijn niet alleen vervuilend, ze zijn ook schadelijk voor ons. Ze bevatten vaak chemische toevoegingen die niet goed voor onze gezondheid zijn. De deeltjes kunnen kankerverwekkend zijn, leiden tot voortplantingsproblemen en ook het ecosysteem verstoren. Lees er ook meer over in dit blog. Wetenschappelijke studies tonen aan dat tot wel 11.000 microvezels per dag per m2 in onze huizen worden afgezet! Microplastics die in de natuur belanden, kunnen ons water, de bodem en zelfs de lucht vervuilen. Dit heeft desastreuze gevolgen voor onze gezondheid en de biodiversiteit.

Wat kun je er tegen doen?

• Maak regelmatig schoon, neem oppervlaktes eerst af, liefst vochtig zodat het stof niet nog eens in de rondte dwarrelt.
• Kies voor schoonmaakmiddelen zonder schadelijke stoffen.
• Stofzuig regelmatig, liefst elke dag in de ruimtes waar je veel bent. Heb je een robotstofzuiger? Dan is het je vast al eens opgevallen hoeveel stof er elke dag in zit.  
• Ventileer regelmatig.
• Wees kritisch op producten die je aanschaft. Kies liever voor natuurlijke materialen.

En hoe zit het dan met het milieu?

De microplastic deeltjes kunnen niet effectief worden gefilterd door zuiveringsinstallaties en belanden daardoor uiteindelijk in de natuur. Dit heeft verstrekkende gevolgen voor zowel het milieu als onze gezondheid. Denk maar aan het water met microplastics dat via meststoffen weer op het land en daarmee op ons voedsel terechtkomt.

Het goede nieuws? Je kunt een deel helpen voorkomen met een filter op je emmer! Dit filter zorgt ervoor dat de microplastics niet via je vuile schoonmaakwater terechtkomen in je afvoer. De Guppyfriend Bucket Filter is eenvoudig te bevestigen aan je emmer en vangt de plastic deeltjes op die afkomstig zijn van je schoonmaakwater. Dit filter is gemaakt van een fijn laboratoriumfilterdoek dat zelf geen vezels verliest, waardoor het effectief microplastics opvangt zonder extra vervuiling te veroorzaken. Bovendien is het filter duurzaam en alkalibestendig, wat betekent dat het lang meegaat en bestand is tegen de belasting van schoonmaken. Door het te gebruiken, zorg je ervoor dat microplastics worden opgevangen, voordat ze verder kunnen worden verspreid. Met deze simpele oplossing voorkom je dat schadelijke plastic deeltjes in de natuur terechtkomen.

Ook voor het wassen kwam Guppyfriend al met een oplossing: een waszak voor je (synthetische) was, waardoor microplastics ook tijdens het wassen niet in het water terechtkomen. Praktische oplossingen dus voor dagelijks gebruik om daarmee microplastics in het afvoerwater van je huishouden zoveel mogelijk tegen te gaan.

Waarom het belangrijk is om microplastics te stoppen

De microplastics dragen bij aan de steeds groeiende vervuiling van onze oceanen en bodems. Het komt in onze lucht en voedsel terecht en bedreigt de gezondheid van mens en dier.

Doe mee en stop microplastics in je huishouden 

Het is aan ons allen om voor onze aarde te zorgen. Met een kleine stap zoals een Guppyfriend filter zorg je ervoor dat je schoonmaakwater microplastic-vrij is en maak je een positieve impact op onze planeet. Samen kunnen we het verschil maken! Heb jij ook nog tips om microplastics in huis zoveel mogelijk te verminderen? Deel ze hieronder in de reacties.

Het bericht Microplastics in je huis: wat kun je eraan doen? verscheen eerst op Green Jump's blog.

Gezondheid en microplastics

De werkelijke impact op de gezondheid van microplastics is nog onbekend, maar in het laboratorium is recent aangetoond dat ze wel degelijk schade aan menselijke cellen veroorzaken. In deze studie van Journal of Hazardous Materials werd ontdekt dat specifieke soorten schade als celdood, allergische reacties en schade aan celwanden, werden veroorzaakt door de hoeveelheid microplastics die mensen binnenkrijgen, hoofdzakelijk via hun voeding. De microplastic deeltjes kunnen zich in het weefsel nestelen en ontstekingen veroorzaken, zoals dat gebeurt bij deeltjes van luchtverontreiniging of chemicaliën in kunststoffen. Professor Matthew Campen van de Universiteit van New Mexico (VS), die het onderzoek leidde, gaf aan dat de groeiende concentratie van microplastics in menselijk weefsel een raadselachtige toename van sommige gezondheidsproblemen zou kunnen verklaren, waaronder inflammatoire darmziekten (IBD), darmkanker bij mensen onder de 50 jaar en het afnemende aantallen zaadcellen. Uit een onderzoek uit 2021 bleek dat mensen met IBD 50% meer microplastics in hun ontlasting hadden.

Er is nog onbekend hoe groot het gezondheidsrisico daadwerkelijk is, omdat niet bekend is hoe lang de microplastics in het lichaam blijven. In maart waarschuwden artsen voor mogelijk levensbedreigende gevolgen nadat ze een substantieel verhoogd risico op een beroerte, een hartaanval en eerder overlijden hadden ontdekt bij mensen van wie de bloedvaten besmet waren met microscopisch klein plastic. Microplastics zijn onlangs ook ontdekt in menselijk bloed en moedermelk, wat wijst op wijdverbreide besmetting in de lichamen van mensen.

Plastic afval verminderen

In een artikel in the Guardian geeft Evangelos Danopoulos van de Hull York Medical School, VK die leiding gaf aan het onderzoek aan, dat schadelijke effecten op cellen in veel gevallen de initiërende gebeurtenis voor gezondheidseffecten zijn: “Als het plastic eenmaal in het milieu zit, kunnen we het er niet meer uit krijgen. Toekomstig onderzoek zou het mogelijk kunnen maken om de meest vervuilde voedingsmiddelen te identificeren en deze te vermijden.” De ultieme oplossing die hij in het artikel aangaf was volgens hem enkel het stoppen van het verliezen van plastic afval in ons milieu. In de EU is er sinds 2021 nieuwe, strengere regelgeving ingevoerd voor wegwerp plastic. De Europese Unie (EU) wil wegwerp plastic verminderen en meer plastic inzamelen en recyclen. Zo zijn er een aantal maatregelen vastgesteld.

Bolvormige of onregelmatig gevormde microplastics

Onderzoek naar de gevolgen van microplastics voor de gezondheid neemt snel toe, zei Danopoulos: “Het explodeert, en met goede reden. We worden elke dag blootgesteld aan deze deeltjes: we eten ze, we inhaleren ze. En we weten niet echt hoe ze reageren met ons lichaam als ze eenmaal binnen zijn.”

Uit het onderzoek bleek ook dat onregelmatig gevormde microplastics meer celdood veroorzaakten dan bolvormige microplastics. Dit is belangrijk voor toekomstige studies, omdat veel microplastics die voor gebruik in laboratoriumexperimenten worden gebruikt bolvormig zijn en daarom mogelijk niet representatief zijn voor de deeltjes die mensen binnenkrijgen.

“Dit werk helpt ons te informeren waar onderzoek naar zou moeten zoeken om effecten in de echte wereld te vinden”, zegt microplastics onderzoeker Steve Allen. “Het was interessant dat vorm zo belangrijk was voor de toxiciteit, omdat het bevestigt wat veel onderzoekers op het gebied van plasticvervuiling dachten dat er zou gebeuren: dat ongerepte bollen die in laboratoriumexperimenten worden gebruikt misschien niet de effecten in de echte wereld laten zien.”

Microplastics in ons lichaam

Er zijn meerdere onderzoeken gedaan naar microplastics in ons lichaam, zoals baby’s die via plastic babyflessen microplastics binnen krijgen en er kwam aan het licht dat er microplastics gevonden werden in de placenta’s van ongeboren baby’s.

Wat kun je zelf doen?

Wat kun je zelf doen om je zo veel mogelijk te beschermen tegen het binnenkrijgen van microplastics?

– Probeer zo min mogelijk te eten en te drinken uit plastic. Denk aan je dagelijkse drinkbeker, in welk materiaal je je eten bewaard of opwarmt. Heb je een kleintje? Kies voor glazen babyflessen.

– Maar denk ook aan zaken die wellicht niet zo voor de hand liggend zijn: wist je bijvoorbeeld dat een fleece trui gemaakt is van polyester, een synthetische stof. De manier waarop fleece geproduceerd zorgt ervoor dat de vezels makkelijker loslaten. Fleecegaren is zwakker als andere garen omdat de vezels kort zijn en het dus sneller afbreekt. Bij het dragen en wassen van fleece komen enorm veel plasticvezels vrij die in het milieu en de lucht om ons heen terechtkomen en die je vervolgens inademt.

– Heb je weleens nagedacht over je theezakje? Zeker als je veel thee drinkt is dit het lezen waard.

– Maak regelmatig schoon, in stof hopen de microplastics zich op.

– Denk na over eenmalige en goedkope impuls aankopen; heb je iets echt nodig? Kies liever voor kwalitatieve materialen die langer meegaan.

Het bericht Microplastics en het effect op ons lichaam verscheen eerst op Green Jump's blog.

Microplastics in menselijke placenta

In alle menselijke placenta’s die in een onderzoek werden getest, zijn microplastics aangetroffen. De onderzoekers maken zich zorgen over de mogelijke gevolgen voor de gezondheid van zich ontwikkelende foetussen. De wetenschappers analyseerden 62 weefselmonsters van de placenta en ontdekten dat het meest voorkomende plastic polyethyleen was. Polyethyleen wordt gebruikt om plastic zakken en flessen te maken. Het unieke aan dit onderzoek is dat zeer adequaat de hoeveelheden gemeten konden worden, waar dat eerst nog niet het geval was. Deze methode, gecombineerd met klinische metadata, kan van cruciaal belang zijn voor het evalueren van de potentiële impact van nano- en microplastic op ongunstige zwangerschapsresultaten.

Een tweede onderzoek bracht microplastics aan het licht in alle 17 geteste menselijke slagaders en suggereerde dat de deeltjes mogelijk verband houden met verstopping van de bloedvaten.

Microplastics in menselijke testikels

In een recente studie kwam naar voren dat microplastics in alle onderzochte menselijke testikels aanwezig waren. Wetenschappers geven aan dat de ontdekking mogelijk verband houdt met de decennialange daling van het aantal zaadcellen bij mannen over de hele wereld.

Er werden door de wetenschappers 23 menselijke testikels onderzocht, evenals 47 testikels van honden. In beide soorten testikels was de samenstelling van de microplasticvervuiling in verhouding ongeveer gelijk.  Opmerkelijk gegeven is dat de concentraties in de menselijke testikels bijna drie keer zo hoog waren als in die van honden. Er werden 12 soorten microplastics gekwantificeerd. Polyethyleen, gebruikt in plastic zakken en flessen, was het meest voorkomende microplastic, gevolgd door PVC.

De studie, gepubliceerd in het tijdschrift Toxicological Sciences, omvatte het oplossen van de weefselmonsters en het analyseren van het plastic dat achterbleef.

Verband met decennialange daling aantal zaadcellen

Doordat de menselijke testikels opgeslagen waren, kon het aantal zaadcellen niet worden gemeten. In de testikels van de honden kon dat echter wel, de hoeveelheid zaadcellen waren lager in de monsters met een hogere besmetting met PVC. Daarmee toont de gedane studie een verband aan, maar verder onderzoek is nodig om te bewijzen dat microplastics er daadwerkelijk voor zorgen dat het aantal zaadcellen daalt. De hoeveelheid zaadcellen bij mannen daalt al tientallen jaren, waarbij in onderzoeken ook vaak naar chemische vervuiling zoals pesticiden wordt gekeken.

Een ander, kleiner onderzoek dat in China is gedaan in 2023 toonde ook microplastics in zes menselijke testikels en dertig spermamonsters aan. Recente onderzoeken bij muizen hebben gemeld dat microplastics het aantal zaadcellen verminderen en afwijkingen en hormoonverstoringen veroorzaken.

Ook de mogelijke rol van microplastics bij erectiestoornissen roept vragen op nadat microplastics ontdekt zijn in het mannelijke geslachtsdeel. 

Bevindingen in studies zoals deze laten de wijdverspreide aanwezigheid van microplastics in het mannelijke voortplantingssysteem zien met mogelijke gevolgen voor de mannelijke vruchtbaarheid.

Het zekere voor het onzekere nemen? Er zijn een aantal dingen die je kunt doen zoals zorgen voor frisse lucht in huis en regelmatig stofzuigen. Microplastics komen namelijk uit de kunststof producten in je huis en omgeving. Probeer zoveel mogelijk te kiezen voor producten gemaakt van RVS en glas of natuurlijke materialen zoals linnen, wol en katoen.

Het bericht Microplastics in menselijke placenta en testikels verscheen eerst op Green Jump's blog.

BPA of BPS

Sinds 2010 schreven we al meer dan 10 blogs over  Bisphenol A (BPA) . De stof wordt gebruikt om kunststoffen zoals PC (polycarbonaat) te maken, maar ook om de binnenkant van blikjes mee te bekleden en je vindt het ook in kassabonnen en pizzadozen. Gelukkig zijn de regels rondom BPA of Bisfenol A voluit, steeds strenger geworden voor het gebruik in verpakkingen voor voedsel. BPA was ook te vinden in baby- en kinderproducten bedoeld voor eten en drinken. Juist deze doelgroep is extra kwetsbaar, omdat zij nog gevoeliger zijn voor hormoonverstorende stoffen vanwege de ontwikkeling van hun lichaam. Sinds 2011 is het daarom verboden te gebruiken in babyflessen. In 2018 zijn daar drinkbekers en verpakkingen van voedsel bestemd voor baby’s en peuters tot 3 jaar bij gekomen. In sommige landen is de stof helemaal verboden voor gebruik in voedselverpakkingen. In Nederland is dat niet het geval, omdat niet bekend is of de alternatieven die beschikbaar zijn wel veilig zijn. 

BPS (Bisfenol S) is een chemische stof die veel lijkt op BPA, net als BPA kan het effect hebben op de vruchtbaarheid, het hormoonsysteem en de foetus. De wet geeft voor materialen die in contact komen met voedsel aan hoeveel BPS er maximaal mag vrijkomen. In de EU zijn wel veranderingen gaande om alle bisfenolen die hormoonverstorend kunnen werken, te verbannen uit materialen voor verpakking, maar ja…….geregeld is het nog niet helaas.  

Weekmakers en ftalaten

Ook de term weekmakers of ftalaten heb je vast al eens voorbij horen komen. Wanneer we kijken naar de term weekmakers vinden we onder andere de omschrijving van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, zij omschrijven weekmakers als stoffen die kunststof producten zacht en buigzaam kunnen maken. Ze komen langzaam vrij uit het materiaal waarin het verwerkt is. Ze kunnen ook in het lichaam komen door aanraking, inademing of via de mond. Denk maar aan het sabbelen of bijten op speelgoed wat baby’s en kleine kinderen vaak doen. Daarom is het bij deze doelgroep extra belangrijk hierop te letten. De weekmakers kunnen namelijk schadelijk zijn voor je gezondheid. Gelukkig zijn hier wel afspraken over gemaakt binnen de EU, maar het is altijd goed om zelf alert te zijn. Voor producten van buiten de EU gelden die afspraken niet, daarom is het goed om daar op te letten bij aankoop van producten bij buitenlandse aanbieders. 

Als weekmaker worden verschillende (chemische) stoffen gebruikt, ftalaten zijn daar een bekende van. Ze hebben invloed op de vruchtbaarheid en ontwikkeling van het ongeboren kind en sommige daarvan ook op ons hormoonsysteem. 

PES en PPSU

PES (Polyethersulfon) en PPSU (Polyfenylsulfon) zijn sterk en doorzichtig plastic en worden onder andere gebruikt voor het maken van babyflessen. Bij het maken van PES en PPSU kan BPS worden gebruikt. 

HDPE, LDPE, PP, PS, CPE, EPS, PA, SAN, ASA, SPS, SBS, TPE

Het zijn nogal wat afkortingen… Ze definiëren om welk soort plastic het gaat. 

Het is niet zomaar te zeggen dat de ene soort plastic veiliger is dan een andere soort en zelfs binnen een categorie plastic kunnen ook weer verschillen bestaan. In feite geldt voor alle plastics, dat een plastic getest moet zijn voor het doel waar het voor gebruikt gaat worden. Dus een verpakking voor groenten die koel bewaard wordt, moet ook voor dat doeleinde geschikt zijn. 

Lees in deze twee blogs meer over de verschillende plasticsoorten:

• https://blog.greenjump.nl/post/2010/10/10/Plastic-nummer-1-7-PET-HDPE-PVC-LDPE-PP-PS-PC.aspx
• https://blog.greenjump.nl/post/2015/01/27/Meer-dan-plastic-nummer-1-7.aspx)

Waar kun je het beste voor kiezen?

Zo min mogelijk plastic gebruiken is natuurlijk sowieso een aanrader. Verder kun je letten op:

• Plastic recycle codes

Je kunt kijken naar de recycle codes. Op de meeste plastic soorten kun je die vinden. De codes waar nog geen echt enge dingen over zijn gevonden, zijn de codes: 1,2,4 en 5. Het is aan te raden om vooral plastic met het nummer 3 of 6 en meestal ook 7 niet te gebruiken. Het meest onduidelijke van de recycle codes is nummer 7, de zogenaamde restgroep. Die bevat bijvoorbeeld het bpa-bevattende policarbonaat maar ook de nieuwere soorten biologisch afbreekbaar plastic op basis van mais, aardappel- en rijstzetmeel. Altijd goed kijken en zelf onderzoeken waar je mee te maken hebt.

Staat er helemaal geen code op? Je kunt het navragen bij de leverancier, krijg je geen bevredigend antwoord? Kies liever een alternatief, er zijn genoeg andere veiligere opties.

• BPA en voeding

In het geval van BPA en voeding kun je in ieder geval letten op blikjes. Als je iets in glas kunt krijgen dan is dat altijd beter.

• Gerecyclede producten

Qua gezondheid is het kiezen voor gerecyclede producten ook niet altijd de beste optie, omdat er bij recycling ook schadelijke stoffen gerecycled kunnen worden.  Bij nieuw kopen, kun je het beste kiezen voor glas of RVS. 

• Vervang zoveel mogelijk plastic door RVS en glas

Dat hoef je niet in één keer te doen, elke keer als er iets aan vervanging toe is, kun je het vervangen door een betere optie. Bewust worden van, is vaak al de eerste stap. Vervang bijvoorbeeld het plastic wat je vaak gebruikt of uit eet en drinkt, voor RVS of glas, dat is al een hele goede zet. Wetenschappers gaven pas na onderzoek van plastic flessen nog aan dat zij echt kiezen voor glas of rvs drinkflessen.

Het bericht Plastic en je gezondheid verscheen eerst op Green Jump's blog.

Maar liefst 95% van alle verkochte thee zit in theezakjes en een groot deel daarvan bevat plastic. Helaas laten deze minuscuul kleine deeltjes plastic los in je thee. Dit bleek in 2019 uit het onderzoek “Plastic Teabags Release Billions of Microparticles and Nanoparticles into Tea”. Bij het weken van één enkel plastic theezakje op een temperatuur van 95 °C kwamen er in een kopje thee ongeveer 11,6 miljard microplastics en 3,1 miljard nanoplastics vrij. Om te huilen dus.  Het bleek dat de niveaus van nylon- en polyethyleentereftalaatdeeltjes die vrijkomen uit de theezakjes hoger zijn dan de hoeveelheid plastic die eerder in andere voedingsmiddelen werd gerapporteerd. Blootstelling hieraan kan mogelijk zelfs gedrags- en ontwikkelingseffecten veroorzaken. Ook de wegwerp theefilterzakjes waar je losse thee in kunt doen, zoals bijvoorbeeld T-sac, bevatten plastic.

Waar zijn theezakjes eigenlijk van gemaakt?

Theezakjes zijn gemaakt van papier, kunststof of een combinatie van beide. Het bovenstaande onderzoek gaat over theezakjes gemaakt van nylon of pet plastic zoals veel van de piramidevormige zakjes. Veel standaard theezakjes zijn gemaakt van poreus papier van hout en plantaardige vezels waaraan een kleine dosis polypropyleen wordt toegevoegd. Dit zorgt ervoor dat de zakjes niet uit elkaar vallen in het water. Vaak wordt er ook een klein beetje kunststof gebruikt om de zakjes te kunnen sealen. Tenslotte wordt het papier dan soms nog gebleekt om een “mooie” witte kleur te krijgen, dat gebeurt met chloor.

Er zijn nog andere materialen die sommige theemerken gebruiken, zoals soilon. Dit is een bioplastic, gemaakt van een melkzuureiwit, dat uit onder andere maiszetmeel gehaald wordt. Het is volgens de fabrikant biologisch afbreekbaar en mag dus bij het GFT-afval, waar het materiaal binnen een maand volledig ‘verdwenen’ is: omgezet naar CO2 en water. Of de katoenen theezakjes: een luxe uitgevoerd theezakje met een prachtig handgeknoopt touwtje. Een hoop voordelen, want het geeft geen bijsmaak aan de thee zoals papier dat wel kan doen en het is afbreekbaar. Echter, het produceren van katoen zorgt voor een grote klimaatafdruk, voor eenmalig gebruik niet bepaald duurzaam dus.

Bioplastic theezakjes met PLA en je gezondheid

Theezakjes kunnen dus ook deels uit bioplastic (ook PLA genoemd) gemaakt zijn, gemixt met papier. PLA wordt gemaakt van bijvoorbeeld maïszetmeel of suikerriet. Bioplastic klinkt fijn, maar het blijft plastic, ook al is de bron natuurlijk schoner en milieuvriendelijker dan bij gewoon plastic.  Maar wat is het effect op onze gezondheid, zeker in combinatie met heet water? In 2020 is in het onderzoek “ Are bioplastics and plant-based materials safer than conventional plastics? In vitro toxicity and chemical composition” aangetoond dat het aandeel monsters dat toxische ofwel giftige stoffen afgeeft hetzelfde was voor de biogebaseerde/biologisch afbreekbare materialen als voor de conventionele kunststoffen. De meeste bioplastics en plantaardige materialen bevatten vaak namelijk net als traditioneel kunststof ook toxische chemicaliën. Op cellulose en zetmeel gebaseerde producten veroorzaken de sterkste in vitro toxiciteit. PLA lijkt dus niet gezonder dan gewoon plastic. 

Theezakjes en afval

Theezakjes worden nogal eens bij het gft-afval gedeponeerd en een aantal fabrikanten van theezakjes hebben zich samen hebben ingespannen om de PE/PP vezeltjes te vervangen door het eerder genoemde bioplastic oftewel PLA (polymelkzuur). Dit materiaal in de theezakjes is wel af te breken in een composteerinstallatie en daarom mogen die theezakjes bij het gft. Voor de afvalverwerking is dit dus zeker wel een stap vooruit, maar qua gezondheid blijft het een vraag.

Kun je ook theezakjes zonder plastic kopen?

Het lijkt heel moeilijk! Mocht je tips hebben, zet ze dan vooral onder dit blog. Het vervelende is dat je niet met het blote oog kan zien of er in jouw theezakje plastic zit en dat staat er ook niet altijd op aangegeven. Het is dus altijd slim om zelf op onderzoek uit te gaan wat betreft jouw favoriete thee. En je moet echt goed zoeken want er zijn zelfs merken die zichzelf plasticvrij noemen terwijl er wel PLA in hun theezakjes zit.

Thee drinken zonder plastic

Kies je liever voor een plasticvrij kopje thee en wil je het zekere voor het onzekere nemen? Kies dan voor losse thee. Dat is vaak lekkerder en bovendien duurzamer. Je kunt thee zetten met daarvoor geschikte biokatoenen theezakjes, een super betaalbare en praktische oplossing. Deze theezakjes zijn herbruikbaar, gaan lang mee en zijn machinewasbaar. Ook kun je rvs filters gebruiken in combinatie met een glas.

Theemerken zonder plastic: tips van bloglezers!

Super leuk! Al heel snel na het plaatsen van het blog kwamen er een aantal lezers met tips en kregen we reacties van merken. De merken die geen plastic hebben in hun zakjes:

• Yogi Tea
• Piramide
• Clipper

Het bericht Plastic in theezakjes? verscheen eerst op Green Jump's blog.

Steeds meer plastic in omloop

Dat er steeds meer plastic geproduceerd wordt is bekend, maar wist je dat dit explosief gestegen is binnen de duur van één mensenleven: van 2 miljoen ton in 1950 tot ruim 390 miljoen ton in 2021 wereldwijd. De verwachting is dat dit in 2050 1480 miljoen ton bedraagt. En deze aantallen zijn nog zonder synthetische vezels, die voornamelijk na 2000 op de markt zijn gekomen.

Recyclen als oplossing om hoeveelheid plastic te beperken

In Nederland ligt het percentage plastic dat gerecycled wordt hoog in vergelijking met de rest van de wereld. In 2020  werd 45% van het ingezamelde plastic afval gerecycled. Het Europese gemiddelde is 35% en Nederland voert de Europese ranglijst aan. Ook landen als Duitsland, België en Zwitserland scoren hoog. Toch belandt ook in Nederland nog 55% van het ingezamelde plastic afval in de verbrandingsoven.

Wereldwijd eindigde in 2017 maar liefst 6,3 miljard ton van de 8,3 miljard ton gefabriceerd plastic als afval. En daarvan werd slechts negen procent gerecycled. De overgrote meerderheid komt dus op vuilstortplaatsen , of nog erger, in het milieu en de zee terecht.

Waarom wordt er niet meer gerecycled?

Het antwoord op deze vraag zit in de prijs en kwaliteit in vergelijking met niet-gerecycleerd materiaal. Verwerkers van plastic hebben flinke volumes gerecycled plastic nodig dat aan strenge eisen voldoet plus een marktconforme prijs hiervoor. Door de verschillen in het weggegooide plastic wordt het recyclingproces moeilijker en daardoor duurder. In 2018 was de vraag naar gerecycled plastic maar 6 procent van de totale vraag naar plastic in Europa.

Regelgeving vanuit de EU, ingevoerd in juni 2019, moet het plastic zwerfvuil op zee aanpakken en het percentage gerecycled plastic omhoog krijgen. De maatregelen zijn voornamelijk gericht op het plastic voor eenmalig gebruik dat op Europese stranden het meest werd aangetroffen en daarnaast op visgerei.

Recycling als Schuldgum

Recycling leek dus de oplossing, maar omdat er maar heel weinig gerecycled wordt en de meerderheid nog steeds in het restafaval belandt, verbrand wordt of op andere plekken terecht komt zoals in onze zeeën; waarom wordt recycling dan toch nog vaak als de oplossing gezien? Volgens een voormalige lobbyist van de American Chemical Society – de handelsvereniging van de kunststofindustrie (geciteerd in het boek Plastic: A Toxic Love Story van Susan Freinkel) is een reden dat recycling een effectieve ‘schuldgum’ is. Het idee van recycling zou consumenten aanspreken die zich schuldig voelen over het gebruik van een wegwerpproduct. Daardoor wordt het probleem als het ware genegeerd. Langzamerhand worden echter steeds meer consumenten zich ervan bewust dat recycling minder effectief is dan gedacht. Er ontstaan nieuwe vormen, zoals bioplastics die qua grondstoffen te verkiezen zijn boven traditioneel plastic maar die uiteindelijk ook plastic afval opleveren.

Recyclen van plastic is het recyclen van toxische chemicaliën

Dat gerecycled plastic ook zeker niet altijd zo “groen” en ongevaarlijk voor mens en milieu is blijkt uit een recent rapport van Greenpeace waarin wordt gesteld dat het proces waarbij kunststoffen worden gerecycled ze feitelijk gevaarlijker kan maken voor mensen die er vervolgens aan worden blootgesteld. Het rapport “Forever Toxic: The science of health threats from plastic recycling” geeft aan dat kunststoffen meer dan 13.000 chemicaliën bevatten, waarvan er meer dan 3.200 bekend staan ​​als gevaarlijk voor de menselijke gezondheid. Bovendien zijn veel van de andere chemicaliën in kunststoffen nooit onderzocht en kunnen ze ook giftig zijn.

Recyclen van plastic is dus niet de heilige graal zoals vaak geschetst wordt. Bewustwording is essentieel hierin en net als in het artikel over bioplastics, komen we ook in dit artikel tot de conclusie: minder plastic, in al zijn vormen, is uiteindelijk de beste keuze voor mens en milieu.

Alle kleine stapjes zijn er weer een vooruit en om bewust die keuzes te kunnen maken zijn wij er voor je. Wil je meer weten over plasticvrije alternatieven? Lees dan dit artikel met tips om zwerfafval te voorkomen.

Het bericht Waarom recycling van plastic niet de oplossing is verscheen eerst op Green Jump's blog.

Het onderzoek: welke chemische stoffen lekken er uit een herbruikbare, bpa-vrije, plastic fles

Twee wetenschappers uit Kopenhagen hebben bestudeerd welke chemische stoffen er uit nieuwe, gebruikte en in de vaatwasser gewassen, herbruikbare, bpa-vrije, plastic drinkflesjes in je water lekken. Ze vonden circa 400 plasticgerelateerde stoffen na 24 uur. Nadat de flessen in de vaatwasser waren geweest, vonden ze zelfs duizenden chemicaliën, en zelfs na goed naspoelen bleven er honderden achter. Een groot deel van deze chemische stoffen zijn nog onbekend. Van 70% van de wel geidentificeerde stoffen is onbekend of ze schadelijk zijn of niet.

In het water zijn onder andere schadelijke fotoinitiators aangetroffen, potentieel schadelijk voor de gezondheid omdat ze hormoonverstorend en kankerverwekkend zijn. Verder vonden ze allerlei stofjes om plastic zacht te maken, weekmakers en andere stoffen die nodig zijn bij de productie van plastic. Ook troffen ze DEET aan (ja het ongezonde maar goed werkende anti-muggenmiddel), niet omdat dit erin gestopt is, maar omdat het ontstaat tijdens de levensduur en het degraderen van het plastic.

Na een rondje in de vaatwasser wordt het alleen maar erger

Als de flessen in de vaatwasser zijn geweest, bevat het water niet alleen restanten chemicaliën van het vaatwasmiddel maar ook meer chemische stoffen uit het plastic. De vaatwasser zorgt ervoor dat het plastic degradeert waardoor er meer chemische stoffen uit lekken. Goed naspoelen helpt helaas niet voldoende.

De wetenschappers kiezen voor glazen flessen of rvs drinkflessen

Ondanks dat het nog niet volledig duidelijk is wat de gezondheidseffecten zijn, geven de wetenschappers aan dat ze zelf kiezen voor glazen flessen of rvs drinkflessen om uit te drinken. Het is sowieso niet geweldig om zeepresten of andere chemische stoffen op te drinken. De wetenschappers geven ook aan dat er gewoon heel weinig kennis en regelgeving is over met welke chemicaliën eten en drinken in aanraking komen en mogen komen. Je kunt de hele publicatie in het Journal off Hazardous Materials lezen of een samenvatting op sciencedaily.

Het bericht Plastic flessen lekken chemische stoffen verscheen eerst op Green Jump's blog.